احمد على سپهر ( مورخ الدوله )
291
ايران در جنگ بزرگ 1914 - 1918 ( فارسي )
تجليل شد و در روز معين انور پاشا و نظام السلطنه موقعى كه شهر كاظمين و صحن مقدس مجتمع از رجال عرب و عجم بود متفقا حرم را زيارت نموده و نماز گذارده و در مقابل ضريح دست اتفاق و يگانگى بهم دادند و عهد نمودند كه در زمينهء تضمين متقابل تماميت ارضى و استقلال سياسى و اقتصادى طرفين متعاهدين و همچنين سعى و اهتمام در نسخ و لغو قراردادها و امتيازات مضره و حقوق كاپىتولاسيونى دول اروپائى معاهدهء تنظيم گردد كه بعدا در اسلامبول و تهران بتصويب قواى مقننه مملكتى و توشيح سلطان عثمانى و شاهنشاه ايران برسد و همچنين مشار اليه قول داد و متعهد گرديد نهايت جديت را در موقع عقد صلح بنمايد كه منظور مليون ايران در معاهدات دول متحده با روس و انگليس تأمين گردد انور پاشا بعد از چند روز توقف باسلامبول مراجعت نمود و چون بين فرماندهان ترك و صاحبمنصبان آلمانى اختلافات زياد بود ژنرال خليل پاشا از اقوام نزديك انور پاشا بفرماندهى كل اردوى عراق عرب بجاى فن درگلتز پاشا منصوب شد و هيئتى از صاحبمنصبان آلمانى تحت رياست يك ژنرال آلمانى براى اركان حرب مشار اليه تعيين گرديد ولى ميتوان گفت از اين تاريخ ببعد ديگر بيشتر اختيارات و اقتدارات فرماندهى در عراق عرب بدست اولياء نظامى و كشورى ترك افتاد و آلمانها جنبهء مستشارى و تنظيم و تنسيق امور مالى و تجهيزاتى و مرابطاتى و مخابراتى را پيدا كردند ضمنا چون تركها از طرف كوت العماره فراغت حاصل نموده و قواى ايرانى هم كه با يك عده كم از قواى ترك جلو روسها ايستاده و بواسطه طول مدت و سختىهاى سرماى زمستان در حدود سردسير و گرماهاى شديد بهار و تابستان در حدود گرمسير فرسوده و خسته شده بودند و بعلاوه روسها هم كه بواسطه شدت گرما و امراض و جنگ با ايرانيان و تركها خيلى صدمه ديده و مخصوصا ناخوشى دواب قسمت عمده از اسبهاى آنها را از بين برده بود تركها يك نصف اردوى خود را كه در حدود پانزده هزار نفر شاهزادهء سليمان ميرزا ( سليمان بن محسن ) رئيس كميته دفاع ملى و رهبر حزب دمكرات ميشد بفرماندهى يكى از رشيدترين صاحبمنصبان خويش على احسان بيك اعزام نمودند و مشار اليه با مساعدت قواى ايرانى حملهء سريعى را شروع و به طرف كرمانشاهان و همدان رهسپار شد و روسها عقبنشينى سريعى به طرف قزوين كردند لذا هيئت حكومت موقتى نمايندگان و مليون موقع را مناسب ديده از عراق عرب به طرف كرمانشاهان حركت نمودند در آنوقت يك تغيير كوچك اجبارى در اعضاء هيئت مسئولين به عمل آمد چون سليمان ميرزا حصبه گرفته و برطبق دستور دكتر مىبايست مدتى استراحت كامل نمايد و نظر باينكه مىبايستى هيئت فورى به طرف كرمانشاهان حركت كند و جدا مشغول انجام وظائف شود بدين لحاظ بجاى ايشان آقاى اديب السلطنه سميعى مسئول امور داخله شدند هيئت بعد از ورود بكرمانشاهان بمرور كه روسها عقب رانده ميشدند سهام الدوله بحكومت كرند - امير ناصر بحكومت كرمانشاهان - مشار الدوله همدان - سردار محيى بروجرد و لرستان - سردار مقتدر كاشانى ملاير - مشير السلطان گروس و سردار رشيد بكردستان منصوب شدند و فرماندهان ايرانى نيز با قواى ايرانى به ولايات مذكور اعزام و عده نيز بهمراهى قواى على احسان پاشا بهمدان و مركز جبهه روان شدند و هيئت حكومت جدا مشغول تنظيم امور گرديد .